भज गोविंदम्: मोहत्यागाकडून मोक्षाकडे…
आदि शंकराचार्य विरचित ‘भज गोविंदम्’ (मोहमुद्गर) हे काव्य निव्वळ स्तोत्र नसून मानवी जीवनाचे वास्तव मांडणारे एक प्रभावी ‘उपदेशात्मक शास्त्र’ आहे. बनारसच्या वाटेवर एका वृद्धाला व्याकरणाचे नियम घोकताना पाहून, शंकराचार्यांच्या मुखातून “केवळ पांडित्याने मृत्यूच्या वेळी सुटका होणार नाही, तर गोविंदाला शरण जा” हा उपदेश उस्फूर्तपणे बाहेर पडला.
स्तोत्राची रचना आणि मुख्य पैलू –
या काव्याची रचना प्रामुख्याने दोन भागात केली आहे:
- द्वादश मंजरिका: यात शंकराचार्यांचे सुरुवातीचे १२ श्लोक आहेत.
- चतुर्दश मंजरिका: यात त्यांच्या शिष्यांनी रचलेले १४ श्लोक आहेत.
- अंतिम भाग: शेवटच्या श्लोकांमध्ये साधनेचा अर्क आणि सारांश दिलेला आहे.
प्रतिपक्ष भावना: जीवनातील क्षणभंगुर गोष्टींमधील (धन, देहसुख, प्रतिष्ठा) दोष ओळखून त्याऐवजी शाश्वत तत्त्वावर (परमात्मा) लक्ष केंद्रित करणे, हा या काव्याचा मुख्य आधार आहे.
विषय विवेचन आणि जीवनसत्य –
- संपत्ती व मोह: धन गोळा करण्याची प्रवृत्ती आणि शारीरिक आकर्षण ह्या दोन्ही गोष्टी मर्यादेबाहेर गेल्या की विनाशाला कारणीभूत ठरतात. संपत्तीसंग्रह आणि नैसर्गिक इच्छा ह्यांचा अतिरेक टाळण्याचा सल्ला यात दिला आहे.
- काळाचे सत्य: आयुष्य पाण्यावरील थेंबासारखे चंचल आहे. बालपण खेळात, तारुण्य विषयात आणि वृद्धत्व चिंतेत जाते, पण ‘परमात्म्याची उपासना’ मात्र राहूनच जाते.
- सत्संगाचे महत्त्व: सत्संगामुळे निःसंगत्व, त्यातून निर्मोहत्व आणि शेवटी ‘निश्चलतत्त्व’ (मुक्ती) प्राप्त होते.
- खरे वैराग्य: केवळ बाह्य वेष बदलून किंवा तीर्थाटनाने ज्ञान मिळत नाही. अंतरीच्या इच्छा कायम असतील तर बाह्य उपचारांचा उपयोग नाही. खरी प्रगती चित्तशुद्धीनेच होते.
साधनेचा मार्ग –
जीवनात अंतिम ध्येय गाठण्यासाठी खालील सूत्रांचा अवलंब करावा:
- बहिरंग साधना: भगवद्गीता वाचन, विष्णूसहस्रनाम जप, लोकसेवा आणि गुरुनिष्ठा.
- अंतरंग साधना: प्राणायाम (संयमित जीवन), प्रत्याहार (इंद्रियांवर संयम), आणि आत्मचिंतन.
- विवेक: ‘मी कोण आहे? कोठून आलो?’ असा विचार करून विवेकाने वैराग्याचा अवलंब करणे.
थोडक्यात सार –
“ऐहिक सुखाचा अतिरेक टाळा आणि काळ वेगाने संपत आहे हे ओळखा. विवेक, वैराग्य आणि भक्तीचा संगम साधून स्वस्वरूपाचा (ब्रह्माचा) शोध घ्या. हीच खरी जीवनसाधना आहे.”
विशेष आवाहन: ‘भज गोविंदम्’ या विषयावर अधिक सखोल अभ्यास, कोर्सेस आणि वेबिनारसाठी Chinmaya International Foundation (CIF) च्या अधिकृत वेबसाइटला नक्की भेट द्या. त्यावरील भाष्याचे पुस्तक हवे असल्यासही तिथे उपलब्ध आहे.
– Uma Patki











