अद्वैत मकरंद: आत्मबोधाची रसाळ अनुभूती
वेदान्ताचे कठीण, गहन सिद्धांत अगदी साध्या सोप्या, रसाळ भाषेत समजून घ्यायचे असतील, तर ‘अद्वैत मकरंद’ हा ग्रंथ अवश्य अभ्यासायला हवा.
‘मकरंद’ म्हणजे फुलांमधील गोड मध. ज्याप्रमाणे मधमाशी फुलाफुलांमधून मधुर रस गोळा करते, त्याप्रमाणे उपनिषदांमधील अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा परम गोड रस एकत्र करून हा ग्रंथ तयार केला गेला आहे. म्हणूनच याला ‘अद्वैत मकरंद’ असे म्हणतात. या ग्रंथाची रचना श्री लक्ष्मीधर कवी यांनी सुमारे १५ व्या शतकात केली आहे. यात केवळ २८ श्लोक आहेत, पण प्रत्येक श्लोक ज्ञान आणि आनंद ह्यांनी ओतप्रोत भरलेला आहे.
मुख्य संकल्पना: “मी सदैव आहे आणि मी आनंदी आहे”
हा ग्रंथ आपल्याला ‘सच्चिदानंद’ (सत् + चित् + आनंद) या आपल्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख करून देतो. अतिशय सोप्या तर्काचा वापर करून खालील तीन गोष्टी सिद्ध केलेल्या आहेत:
१. मी ‘सत्’ (नेहमी असणारा) आहे: जगातील प्रत्येक वस्तू बदलते आणि नष्ट होते, पण मी (माझा आत्मा) सर्व अवस्थांमध्ये (बालपण, तारुण्य, वृद्धत्व तसेच जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती) एकसारखाच असतो. माझा कधीही अभाव असू शकत नाही. २. मी ‘चित्’ (स्वयंप्रकाशी ज्ञान) आहे: जगाला जाणण्यासाठी मला दुसऱ्या प्रकाशाची किंवा साधनीची गरज नाही. मी स्वतःच सर्व गोष्टींचा प्रकाशक आहे. ३. मी ‘आनंद’ स्वरूप आहे: जगात आपण स्वतःवर सर्वात जास्त प्रेम करतो. आपण इतर गोष्टींवर प्रेम करतो कारण त्या आपल्याला आनंद देतात, म्हणजेच आपल्या सुखाचा खरा स्रोत आपल्या आतच आहे.
ग्रंथातील एका सुंदर उदाहरणात सांगितले आहे की, ज्याप्रमाणे अथांग समुद्रावर उठणाऱ्या लाटा, बुडबुडे आणि फेसाचे अस्तित्व समुद्रापेक्षा वेगळे नसते; ते सर्व शेवटी पाणीच असते. त्याचप्रमाणे या संपूर्ण विश्वाचे अस्तित्व माझ्यापेक्षा (परमात्म्यापेक्षा) वेगळे नाही, सर्व काही त्या एकाच चैतन्याचा विलास आहे.
ह्या ग्रंथाचा अभ्यास केल्यास आपल्याला काय लाभ होईल?
छोटा पण रसाळ: मोठे ग्रंथ वाचायला वेळ नसेल किंवा पूर्ण होईल की नाही असे वाटत असेल, तर केवळ २८ श्लोकांचा हा ग्रंथ अद्वैत वेदान्ताची पूर्णतया ओळख करून देईल.
नकारात्मकता आणि भीती नष्ट होते: “मी पापी आहे, मी दुःखी आहे, मी कमजोर आहे” हा मनाचा भ्रम काढून टाकून “मी नित्य-मुक्त, आनंदी आत्मा आहे” हा आत्मविश्वास प्राप्त होईल.
भक्ती आणि ज्ञानाचा संगम: ह्यातली शिकवण निव्वळ कोरड्या युक्तिवादाची नाही, तर अत्यंत काव्यात्मक आणि रसाळ शब्दात मांडलेली आहे. त्यामुळे वाचताना एक आगळी शांतता आणि तृप्ती लाभेल.
दैनंदिन जीवनात उपयुक्त: ह्या ग्रंथाच्या अभ्यासानंतर जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलून जाईल. सुख-दुःखाच्या प्रसंगात न डगमगता स्थिर राहायला ह्यातली शिकवण उपयोगी पडेल.
ज्याप्रमाणे मधाचा आस्वाद स्वतः घेतल्याशिवाय त्याची गोडी कळत नाही, त्याचप्रमाणे ‘अद्वैत मकरंद’ स्वतः वाचल्याशिवाय आत्मज्ञानाचा तो अलौकिक आनंद अनुभवता येणार नाही. हा ग्रंथ म्हणजे आध्यात्मिक प्रवासातील एक अत्यंत सुंदर आणि सोपी पायरी आहे.
चला, Chinmaya International Foundation (CIF) च्या पुस्तकाच्या दुकानातून पुस्तक खरेदी करून हा अभ्यास सुरू करू या.
– Uma Patki
